Revizaun ba Konstituisaun presiza konsesu – Opozisaun

6 months ago 12

HEADLINE, POLÍTIKA, Uncategorized

Revizaun ba Konstituisaun presiza konsesu – Opozisaun

Deputadu FRETILIN, Joaquim dos Santos “Boraluli”. Imajen Tatoli/Francisco Sony

DILI, 31 Agostu 2025 (TATOLI)—Deputadu Bankada Opozisaun husi Frente Revolucionária de Timor-Leste Independente (FRETILIN), Joaquim dos Santos ‘Boraluli’ hateten, presiza konsensu entre bankada Parlamentár hotu atu halo revizaun ba Konstituisaun Timor-Leste.

Tuir Nia, iha Konstituisaun artigu 154 to’o 156 fó dalan atu halo revizaun maibé tenke tuir regra nary prosesu.

“Ha’u ko’alia hanesan deputadu, Bankada FRETILIN ne’e depois ami sei haree. Ne’ebé ita-nia Konstituisaun iha regra, presiza 4/5 deputadu prezente foin bele aprova revizaun, ne’e presiza konsensu,” Deputadu Boraluli hato’o ba Ajénsia TATOLI foin lalais ne’e, iha Farol.

Tanba ne’e, nia husu polítiku na’in sira iha Parlamentu presiza buka malu atu haree kestaun ne’e.

“Se hotu-hotu hanoin tempu to’o ona halo revizaun ba Konstituisaun, polítiku sira tenke buka malu liuliu iha Parlamentu hodi bele konsensu iha matéria revizaun nary prezensa obrigatóriu,” nia akresenta.

Notísia relevante : Deputadu CNRT propoin halo revizaun ba Konstituisaun

Nune’e, Deputadu husi Bankada Opozisaun ne’e husu ba deputadu sira husi Bankada Congresso Nacional de Reconstrução de Timor (CNRT) atu aprezenta ideia revizaun ne’e atu identifika matéria ka norma konstituisionál ne’ebé atu halo revizaun iha Parlamentu.

Tuir Konstituisaun iha artigu 154 (Inisiativa nary tempu halo Revizaun nian) hateten, deputadu no bankada Parlamentár sira maka halo inisiativa revizaun ba Lei-Inan.

Aleinde ne’e, Parlamentu Nasionál bele halo revizaun Lei-Inan liutiha tinan-neen, sura husi information publikasaun ida ikusliu kona-ba lei revizaun nian.

Prazu tinan neen atu halo revizaun ba dalauluk ba Lei-Inan ida-ne’e nian sei konta husi loron ne’ebé Lei-Inan tama iha vigór.

Parlamentu Nasionál lalika haree ba prazu tempu nian, bele asume kbiit atu halo revizaun Lei-Inan, bainhira deputadu barak liu baluk-lima haat (4/5) ne’ebé hala’o sira-nia knaar mak hakarak.

Proposta ruma kona-ba hala’o revizaun ba Lei-Inan tenke hatama ona iha Parlamentu Nasionál iha loron 120 nia laran, molok atu hahú haksesuk.

Atu hato’o projetu ruma ba revizaun Lei-Inan, nu’udar hateten ona iha númeru hirak liubá, nary seluk-seluk tan, sei bele hato’o duni iha prazu loron 30 nia laran.

Iha artigu 155 (Aprovasaun nary promulgasaun), haktuir mós katak, atu hafila buat ruma ba Lei-Inan, tenke hetan apovasaun hosi marioria baluk-tolu rua (2/3) husi deputadu sira-ne’ebé hala’o hela sira-nia knaar.

Testu Lei-Inan ida-ne’ebé foun sei publika hamutuk ho lei revizaun nian.

Prezidente-Repúblika labele rekuza atu promulga lei revizaun nian.

Artigu 156 (Limite Materiál sira ba Revizaun ), dehan lei kona-ba hala’o revizaun ba Lei-Inan tenke respeita:

a) Independénsia nasionál nary Estadu nia unidade;

b) Sidadaun sira-nia direitu, liberdade nary garantia;

c) Forma republikana governu nian;

d) Kfahek kbiit nian;

e) Tribunál sira-nia independénsia;

f) Multipartidarizmu nary direitu atu hala’o opozisaun tuir demokrasia;

g) Sufrájiu livre, universál, diretu, sekretu, nary periódiku kona-ba órgaun soberanu

sira, nune’e mós ba sistema reprezentasaun proporsionál nian;

h) Prinsípiu ba deskonsentrasaun nary desentralizasaun administrasaun nian;