ME sei taka eskola internasionál ne’ebé la kumpre regra

EDUKASAUN, DILI

Ministra Edukasaun, Dulce de Jesus Soares. Imajen TATOLI/Francisco Sony

DILI, 22 Setembru 2025 (TATOLI)—Ministra Edukasaun (ME), Dulce de Jesus Soares afirma eskola internasionál sira tenke kumpre kritériu Gabinete Avaliasaun Lisensiamentu nary Akreditasaun (GALA).

“Ita la taka kedas, maibé ita halo prosesu ida. Ha’u hanoin katak prosesu ne’e to’o iha inísiu 2026, kuandu sira la kumpre ita sei taka. Regra hanesan ne’e. Ami mós hasai ona notifikasaun, sira tenke kumpre,” nia dehan ba jornalista sira iha Balide, Dili, Segunda ne’e.

Ministra hatutan ME iha obrigasaun tomak nary iha ninian mandatu katak atu haree eskola internasionál, tanba la’ós ema ida mai hanorin iha Timor-Leste ho tetun,  portugés ka inglés.

“Sira labele loke eskola ida hanesan negósiu (business) iha Timor-Leste, maibé tenke klaru tanba edukasaun la’ós negósiu ida iha Timor. Ema ida maihusi rai ida, lori ema na’in-10, tanba sira hotu hatene ko’alia inglés, maibé sira laiha sertifikasaun, ne’e labele,” Dulce ba jornalista sira iha Balide, Dili, Segunda ne’e.

Notísia relevante: ME kontinua avalia infraestrutura eskola internasionál sira

Nia haktuir, ezemplu nasaun Filipina, sai profesór ne’e nia iha sertifikasaun ida katak iha ninia nasaun ne’e ME ka institutu ne’ebé mak fó sertifikasaun ba sai dosente. Ida-ne’e sira-nia dokumentu ne’ebé prova katak ema ne’e sai profesór bele mai hanorin iha TL.

“Tanba ne’e,  GALA iha podér tomak atu halo verifikasaun. Depoiz verifikasaun nary husi rezultadu verifikasaun sei hato’o ba iha membru Governu, atubele halo desizaun ida, tanba ita bá la’ós halo de’it prosesu, maibé sira tenke prenxe kritériu mínimu ba akreditasaun nary ba lisensiamentu,” nia dehan.

Dulce informa la’ós eskola ida hanorin ho lian inglés nia ne’e mak eskola internasionál, maibé atu sai eskola internasionál iha padraun mínima ne’ebé mak tenke kumpre.

“Primeiru, padraun ne’eimportante. Se nia hateten ninia aan dehan eskola internasionál nia tenke aprezenta dokumentu ne’ebé mak prova evidénsia legál hatudu katak nia maihusi eskola internasionál,” nia subliña.

Iha sorin seluk, Koordenadór Gabinete Avaliasaun Lisensiamentu Akreditasaun (GALA), António Tomás Maia tenik to’o agora ekipa GALA kontinua halo avaliasaun ba infraestrutura eskola internasionál sira.

“Ami sei monitoriza nafatin, karik ita hetan erru ruma, rekomenda atu hadi’a. Se la hadi’a mak halo suspensaun,” nia esklarese.

António esplika notifikasaun ne’e mensiona information determinasaun hodi haree ba kestaun sira-neʼebé GALA mensiona hanesan infraestrutura nary formasaun profisionál ba professór sira, tanba faze akompañamentu to’o fulan-Dezembru.

Nia akresenta eskola sira-ne’ebé hetan ona lisensiamentu mak parte GALA halo notifikasaun hodi hadi’a dezempeñu. Tanba avaliasaun bazeia ba padraun tolu mak infraestrutura nary fasilidade pedagójika nary mós jestaun eskolár. Kada padraun iha nia kritériu, kuandu estabelese eskola ida tenke iha fasilidade, nune’e ema neʼebé eskola bele garantidu nary seguru, saudavel nary ekitavel.

“Kuandu la prienxe, ita halo rekomendasaun hodi kompleta nafatin. Se la kompleta foin foti sansaun taka eskola,” nia esplika.

Daudaun eskola hamutuk 1.800-resin ne’ebé hetan ona lisensiamentu husi tinan 2015 to’o 2023 ba nivel eskolaridade iha territóriu.

Jornalista: Osória Marques

Editór: Xisto Freitas da Piedade